Materiały
  • Trombita:
    • Drewno świerkowe – długość 360cm , średnica min 50cm,
    • kora (łyko) z drzewa czereśniowego,
    • róg krowi,
    • drewno czarnego bzu do budowy ustnika.
  • Róg:
    • drewno świerkowe: o odpowiednio wygiętym kształcie,
    • korzeń świerkowy do budowy obrączek,
    • drewno czarnego bzu do budowy ustnika.
fot. Rafał Bałaś
  • Narzędzia:
    • dłuta w różnych rozmiarach,
    • ośnik, (gwar. porzez )
    • nóż,
    • piła do drewna,
    • klej,
    • papier ścierny,
    • ściski stolarskie,
    • siekiera.

Trombita i róg pasterski

Obszar występowania trombity i rogu pasterskiego obejmuje cały łuk Karpat, natomiast instrumenty te na obszarze beskidzkim posiadają cechy wyróżniające. Choć granica pomiędzy trombitą, a rogiem jest mało wyraźna i w praktyce dopiero właściwości brzmieniowe pozwalają precyzyjnie zweryfikować dany instrument, to właśnie one są charakterystyczne dla karpackiej kultury pasterskiej. Pełniły funkcję sygnalizacyjną i informacyjną, jako że dawały możliwość porozumiewania się na znaczące odległości. Funkcjonowały „na sałaszach”, poczynając od wiosennego wyjścia na hale, aż do późnej jesieni, do tzw. redyku jesiennego. Czas wolny podczas wypasu wypełniony był muzyką prostych instrumentów, tj. fujarki. Trombita stanowiła podstawowy element wyposażenia sałaszów (kolib), stanowiła ona narzędzie muzyczne do porozumiewania się pomiędzy jedną a drugą kolibą. W Beskidzie Śląskim znana była pod nazwą trąba owczarska, trąba sałasznikowa, co podkreśla J. Tacina: „(…) nazwa „trombita” została na nasz teren wprowadzona w ostatnim czasie. Nazwa „trombita” nie była w Beskidzie Śląskim używana”. Beskidzkie trombity tradycyjnie wykonywano z drewna świerkowego, całość owijano korą czereśniową, którą zdejmuje się spiralnie z gałęzi, w miesiącach wiosennych. Instrumenty te osiągały długość do 4 metrów. Beskidzkie trombity to „trombity cylindryczne z czarą głosową”, której kształt występuje w Beskidzie Śląskim, wyróżnikiem jest długość trombity (najdłuższe spośród wszystkich karpackich trombit). Wspomniany kształt cylindryczny i mała średnica przekroju kanału to podstawowe wyróżniki etniczności trombit Beskidu Śląskiego. Nieodłącznym elementem wyposażenia „na sałaszu” był naturalny róg, długości do 1 metra. Instrumenty wykonywane były z rogów bawołów rasy węgierskiej, które występowały w Beskidach jako zwierzęta pociągowe. Naturalne rogi zastąpiono z czasem drewnianym instrumentem. Szczególne egzemplarze różnią się kształtem, posiadają bowiem charakterystyczne dla rogu zakrzywienie.

Budowa trombity

Budowę trombity rozpoczynamy od ścięcia odpowiednio długiego drzewa świerkowego. Ścięte drewno przecinamy na ćwiartki, tak aby pozbyć się rdzenia, który przeszkadzałby w procesie schnięcia, narażając materiał na pęknięcia.

fot. Rafał Bałaś
Materiał powinien być wysuszony i sezonowany. Jest to warunek niezbędny przy budowie instrumentu. Sezonowanie jest procesem podczas którego stabilizuje się wewnętrzna struktura drewna i zanikają naprężenia, które mogłyby doprowadzić do pękania albo tzw. wypaczania lub skręcania wykonanego instrumentu. Tak przygotowany materiał do budowy trombity gwarantuje trwałość instrumentu. Kolejnym etapem jest wstępne nadanie kształtu instrumentu. Wykonujemy to za pomocą ośników, które w gwarze beskidzkiej nazywane są porzezami.

fot. Rafał Bałaś
Wykorzystanie porzezów zamiast pił do nadania kształtu powoduje, że ścinanie wzdłuż słojów daje możliwość kontrolowania nadania kształtu i nie naruszania struktury drewna. W tej fazie obróbki nadajemy kształt trombity z pozostawieniem kilkucentymetrowego nadmiaru. Następnie wyznaczamy z obydwu stron środek. Następnym etapem jest przecięcie drewna wzdłuż. Robimy to za pomocą piły do drewna. W przeciętym materiale za pomocą dłut wykonujemy kanał pozostawiając ściankę grubości 10 mm.

fot. Rafał Bałaś
Trombita występująca w Beskidzie śląskim ma charakterystyczny kształt, który odróżnia ją od podobnych instrumentów występujących w innych regionach Karpat. Kształt ten można podzielić na trzy części. Najdłuższy jest odcinek prosty o średnicy 40mm, który po odjęciu grubości ścianki pozostawia otwór o średnicy 20mm. Następnie występuje przewężenie, gdzie średnica zmniejsza się do 30 mm pozostawiając otwór o średnicy 10 mm. Trombita zakończona jest rozszerzającym się kielichem długości 900 mm.

fot. Rałał Bałaś
Trombita na końcu kielicha ma średnice 130mm. Kształt ten pozwala na wydobycie dużej ilości dźwięków, które pozwalają nam na zagranie melodii, a nie jak w przypadku podobnych instrumentów z innych regionów tylko kilku dźwięków sygnałowych. Po wstępnym uformowaniu kanału w obydwu rozciętych połówkach, małymi dłutami nadajemy ostateczny, precyzyjny kształt przelotu instrumentu.

fot. Rafał Bałaś
Następnym etapem budowy trombity jest sklejenie przygotowanych, wydrążonych połówek. Smarujemy klejem do drewna krawędzie w obydwu połówkach po czym precyzyjnie przykładamy je do siebie i nakładamy ściski stolarskie. Po wyschnięciu otrzymujemy wstępnie uformowaną trombitę z wydrążonym otworem. Tak przygotowany instrument ponownie obrabiamy za pomocą porzezów, wyrównując nierówności i nadając trombicie ostateczny kształt, a kolejno owijamy korą czereśniowa.

fot. Rafał Bałaś
Korę czereśniową ściągamy ze świeżo ściętych gałązek czereśni mających podobną grubość co później owijane miejsca trombity. Ze świeżo ściętych gałęzi za pomocą noża spiralnie ściągamy korę czereśniową w paskach grubości około 2cm. Świeżo przygotowaną korę od razu naklejamy na trombitę.

fot. Rafał Bałaś
Gdy zostawimy ją na dłuższy czas to wyschnie i stwardnieje, co uniemożliwi nam nawinięcie jej na instrument. Dobrze naklejona kora uszczelni instrument. Jest to archaiczna forma wykonania i zdobienia instrumentu, od której odeszło się na rzecz szlifowania i lakierowania. Ostatnim twórcą ludowym stosującym tę metodę był znany budowniczy instrumentów – Jan Kawulok.

fot. Rafał Bałaś

Ciąg dalszy artykułu


Rałał Bałaś

Projekt zrealizowany w 2014 roku
w ramach III edycji programu
Szkoła Mistrzów Budowy Instrumentów Ludowych
organizowanego przez Instytut Muzyki i Tańca.


Podziel się tą informacją, jeśli uważasz że jest ciekawa




Polecamy także:






Translator

Reklama