Życiorys
Franciszek StraussFranciszek Józef Strauss urodził się 26 lutego 1822 roku w Parkstein w Bawarii (dzisiejsze Niemcy) jako syn Jana Urbana Straussa (ur. 1800) oraz Marii Anny Kunegundy z d. Walter (1800-1870). Od początku XVIII wieku, męscy członkowie rodziny ojca pracowali jako policjanci w pobliskim Rothenstadt, a w ich rodzinach nie odnotowano żadnej aktywności artystycznej. Od roku 1827, kiedy prowadzący hulaszczy tryb życia ojciec opuścił rodzinę, Franciszek wraz z siostrą Fryderyką Antoniną wychowywany był przez matkę, która pochodziła z rodziny o wielkich tradycjach muzycznych.
W ukształtowaniu dzieci matce pomagało jej trzech braci. U jednego z nich Jerzego Waltera w 1829 roku młody Franciszek Strauss rozpoczął naukę muzyki. Poznawał wówczas grę na skrzypcach, gitarze, klarnecie, dudach oraz instrumentach dętych blaszanych. Postęp w nauce był na tyle szybki, że w krótkim okresie adept był w stanie przygrywać do tańca na skrzypcach podczas przyjęć weselnych. W wieku lat 9 nauką muzyki Franciszka Straussa zajął się kolejny z jego wujów - Franciszek Michał Walter, kapelmistrz wojskowej orkiestry dętej. Już po krótkim okresie wspólnej pracy, dzięki staraniom i rekomendacji wuja, młody Strauss otrzymał angaż w charakterze gitarzysty do orkiestry kameralnej księcia Maksymiliana Bawarskiego[1]. W zespole tym służył przez dekadę. Jednocześnie szkolił się w grze na wszystkich wymienionych wcześniej instrumentach.
Ku specjalizacji w praktykowaniu na waltorni zwrócił się około roku 1847, kiedy on sam oraz jego wujowie-nauczyciele zauważyli, że ze wszystkich instrumentów, na których pobiera naukę, gra na waltorni wychodzi mu najlepiej. W niedługim czasie pozytywny obrót spraw zaowocował pierwszym angażem do orkiestry operowej dworu królewskiego w Monachium (obecnie Bayerisches Staatsorchester) w charakterze waltornisty. Na samym początku zatrudniony był jako tak zwany elew bez pensji – adept przyglądający się grze bardziej doświadczonych muzyków. W niedługim czasie osiągnął pozycję pierwszego waltornisty-solisty, na którym to stanowisku spędził kolejnych 40 lat swojego życia.
Pierwsze próby kompozytorskie Franciszka Straussa pojawiły się w drugiej połowie lat czterdziestych. Około 1851 opublikował dwa ze swoich wczesnych dzieł: romans Les Adieux oraz Fantazję op.2. Mając ustabilizowaną pozycję, w maju 1851 roku poślubił córkę kapelmistrza orkiestry wojskowej - Elizę Seiff. Z ich związku na świat przyszła dwójka dzieci: córka i syn. Jednakże ich szczęście małżeńskie trwało bardzo krótko. W 1852 roku w wieku zaledwie dziesięciu miesięcy zmarł syn, a dwa lata później (1854) w wyniku epidemii cholery także żona i córka. Sam Franciszek Strauss z powodu powikłań po grypie zapadł na ciężkie zapalenie płuc. Ta choroba doprowadziła go z kolei do astmy, w rezultacie której zmuszony był porzucić grę na waltorni na osiemnaście miesięcy. Wśród waltornistów żywa jest teoria, że choroba ta odcisnęła ogromne piętno na niektórych z jego oraz jego syna - Ryszarda kompozycjach. W tym samym czasie (1854) Franciszek Strauss wszedł w skład komitetu wykonawczego monachijskiej Musikakademie – formacji koncertowej Bayerisches Staatsorchester. W trakcie trwania waltorniowej niemocy utrzymywał się z gry na altówce, uczestnicząc między innymi w monachijskiej premierze opery Tannhäuser Ryszarda Wagnera. 29 sierpnia 1963 roku w kościele katedralnym w Monachium poślubił Józefinę Pschorr – jedną z pięciu córek bogatego monachijskiego browarnika – Jerzego Pschorra. 11 czerwca 1864 roku na świat przyszedł ich syn, wybitny kompozytor - Ryszard Jerzy, a trzy lata później (9 lipca 1867) córka, Berta Janina.
Na lata sześćdziesiąte XIX wieku przypadł szczyt aktywności zawodowej i sławy Franciszka Straussa. Właśnie w tym okresie przez jednego z najwybitniejszych dyrygentów swojej epoki – Hansa von Bülowa[2] został nazwany „Joachimem[3] waltorni”[4]. W 1865 roku odbyła się premiera jednego z najbardziej znanych jego dzieł kompozytorskich – Koncertu c-moll op.8. Szczególnie ważnym momentem w życiu Straussa-seniora, z punktu widzenia rozwoju waltorni, był rok 1867. Mniej więcej od tego momentu, zaczął on regularnie wykorzystywać instrument w stroju in B, stając się jednocześnie jednym z pionierów i orędowników tego sposobu gry. Jako niezwykle wszechstronny muzyk, Franciszek Strauss parał się również dyrygenturą. Przez 21 lat (1875-1896) społecznie prowadził amatorską orkiestrę Wilde Gung’l – zespół, dla którego młody Ryszard Strauss napisał swoje wczesne kompozycje na orkiestrę a później dał mu sposobność, by poćwiczyć orkiestrację. Główny trzon repertuaru orkiestry Wilde Gung’l stanowiły symfonie i uwertury z okresu klasycyzmu i romantyzmu. Grę na waltorni Franciszek Strauss zarzucił w 1889 roku. Kontynuował jednak grę na altówce, gitarze, praktykę pedagogiczną oraz dyrygowanie. Całkowicie na emeryturę przeszedł w roku 1896 w wieku 74 lat. Zmarł 31 maja 1905 roku w Monachium. Za swoją działalność artystyczną i pedagogiczną Franciszek Strauss wielokrotnie był nagradzany: w roku 1871 otrzymał tytuł profesora Królewskiej Akademii Muzycznej w Monachium, w 1873 roku z rąk Króla Bawarii Ludwika II Wittelsbacha[5] otrzymał tytuł Kameralisty Królewskiego, a w 1879 medal Nauki i Sztuki.
Franciszek i Ryszard Straussowie
Poglądy artystyczne
Jako muzyk, Franciszek Strauss był niezwykle silnie przywiązany do ideałów klasycznych. Ponad wszystko cenił twórczość Wolfganga Amadeusza Mozarta, lecz podziwiał również muzykę Józefa Haydna, Ludwiga van Beethovena. Następni w jego hierarchii byli Franciszek Schubert, Karl Maria von Weber oraz – w pewnym odstępie – Feliks Mendelssohn[6]. Strauss wielokrotnie wyrażał się krytycznie o Ryszardzie Wagnerze (którego muzykę wielokrotnie wykonywał), ponieważ jego pracodawca – Ludwik II był propagatorem dzieł twórcy tetralogii. Niechęć ta miała jednak wymiar bardziej ad personam – Strauss nie znosił Wagnera jako człowieka. Jego awersja okazała się być odwzajemniona – Wagner o wybitnym waltorniście wyraził kiedyś następującą opinię:
"[…] Strauss to odrażający facet, ale kiedy dmucha w waltornię nie sposób się na niego dąsać[…]"[7].
Rozdźwięk pomiędzy nimi był tak wielki, że Strauss za punkt honoru postawił sobie, że dzieła Wagnera grać będzie z najwyższą perfekcją – nie chciał dać kompozytorowi pretekstu do zwrócenia sobie uwagi. Pomimo wzajemnych antagonizmów, artyści wielokrotnie współpracowali ze sobą. Strauss w charakterze lidera sekcji waltorni brał udział w monachijskich premierach wielu z oper Wagnera między innymi: Śpiewaków norymberskich (1868) Złota Renu (1869) czy Walkirii (1870). Na zaproszenie dyrygenta - Hermanna Leviego[8], brał także udział w premierowym pokazie Parsifala w Bayreuth w 1882 roku. Straussa i Wagnera łączy także wynalazek tuby wagnerowskiej. Kiedy instrument ten był w fazie projektowania, Franciszek Strauss uczestniczył w jego oględzinach[9].
Działalność pedagogiczna
Istotnym filarem działalności Franciszka Straussa była pedagogika. Znawca i badacz biografii Ryszarda Straussa – Franz Trenner[10] o seniorze wypowiada się następująco:
„[…] gdy w grę wchodziła muzyka, z [Franciszka – przyp. W.M.] Straussa zawsze wychodził pedagog”[11].
Regularną pracę pedagogiczną rozpoczął w 1871 roku w nowo powstałej Królewskiej Akademii Muzycznej. Rok później wybrany został członkiem akademickiego komitetu artystycznego. Ostatni student Franciszka Straussa – Hermann Tuckermann – zajęcia u swojego mistrza wspomina następująco:
„Metoda Franciszka Straussa polegała głównie na podnoszeniu jakości dźwięku. Zwykł on mawiać: 'tylko poprzez długo wytrzymywane dźwięki oraz granie ćwiczeń opartych na interwałach można uzyskać szlachetne brzmienie'. Każde zajęcia rozpoczynały się pracą nad brzmieniem instrumentu. Dopiero później pracował nad repertuarem koncertowym oraz fragmentami orkiestrowymi i operowymi. Nigdy nie przyjmował honorarium za swoje lekcje. Jego głównym założeniem było przekazanie swoich umiejętności i doświadczenia innym waltornistom”[12].
Franciszek Strauss pracę w Akademii zakończył w 1896 roku. Jest autorem kilku zbiorów o charakterze typowo edukacyjnym. Do najważniejszych z nich należą: 3 zbiory etiud, etiudy na róg naturalny, Etiuda koncertowa (oryg. Konzertetüde), 17 etiud koncertowych na tematy z symfonii Beethovena, Ćwiczenia codzienne (oryg. Tägliche Übungen) oraz 32 wariacje na waltornię solo.
Twórczość kompozytorska
Najistotniejszą gałęzią aktywności Franciszka Straussa z punktu widzenia tematu dysertacji była kompozycja. Strauss-senior jest autorem około 14 utworów przeznaczonych na waltornię solo, 19 utworów na kwartet waltorniowy, kompozycji o charakterze dydaktycznym (etiud), a także wielu kompozycji, głównie okazjonalnych (marsze, polki, walce) i miniatur na przeróżne składy – od orkiestry symfonicznej, poprzez orkiestrę dętą, kwartety smyczkowe, na fortepianie solo kończąc[13]. Orkiestracji swoich utworów jak i opracowywania ich wyciągów fortepianowych kompozytor dokonywał osobiście. Analizy partii orkiestrowych jak i fortepianu pozwalają stwierdzić, iż twórca głęboko przyswoił sobie również zasady instrumentoznawstwa i instrumentacji. Patrząc przez pryzmat tematu pracy doktorskiej, szczegółowym badaniom poddałem jedynie utwory pomyślane o waltorni jako instrumencie solowym. Jak wspomniałem powyżej, pierwsze próby w tym zakresie Franciszek Strauss podjął na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych XIX stulecia. Pierwszym dziełem w tym gatunku, odnotowanym w katalogu jest Introdukcja i polonez powstała w 1847 roku. Dzieło to w dzisiejszych czasach nie jest wykonywane. Za pierwszą oficjalną próbę kompozytorską, większość materiałów źródłowych podaje romans Les Adieux. Dzieło to opublikowane zostało po raz pierwszy w 1851 roku przez wydawnictwo Aibl w Monachium; funkcjonuje ono w dwóch wersjach – z akompaniamentem fortepianu lub orkiestry. W podobnym czasie co Les Adieux powstała Fantazja op.2 na temat Sehnsuchtswaltzer Beethovena (lub Schuberta?) – pierwsze wydanie w firmie Falter w Monachium w 1851 roku. W Polsce utwór ten funkcjonuje w dwóch, znacznie różniących się od siebie wersjach: wydanej w Rosji oraz w Stanach Zjednoczonych w 1982 roku[14] w opracowaniu Thomasa Bacona[15]. Wersja rosyjska zubożona jest o obszerną introdukcję, nastrojową wariację Andante con moto oraz wyjątkowo wdzięczną wariację Rondo Russien. Jest też przetransponowana o cały ton wyżej (G-dur) w stosunku do wersji amerykańskiej (F-dur). W Polsce Fantazja op.2 jest stosunkowo mało popularna, choć w 2014 roku znalazła uznanie w oczach organizatorów X Międzynarodowego Konkursu „Instrumenty Dęte” w Jastrzębiu-Zdroju, podczas którego była jedną z pozycji obowiązkowych do wyboru. Fantazja op.2 podobnie jak Les Adieux posiada autorską wersję akompaniamentu fortepianu lub orkiestry. Następnie w spisie pojawia się Oryginalfantasie op.6, lecz żadne dostępne źródło nie podaje daty jej powstania. Z dużym prawdopodobieństwem założyć jednak można, iż op.6 powstał przed rokiem 1865, w którym po raz pierwszy wydany został noszący siódmy numer opusu Nokturn. W 1979 roku rewizji i rekonstrukcji dzieła na podstawie zachowanych fragmentów dokonał w Monachium Hans Pizka[16], dzięki zaangażowaniu którego kompozycja została wydana. Identycznie jak dwa utwory opisane powyżej, również Oryginalfantasie op.6 istnieje w wersji z akompaniamentem fortepianu lub orkiestry. Jednymi z najbardziej rozpoznawalnych kompozycji Franciszka Straussa są: Nokturn op.7 oraz Koncert nr 1 c-moll op.8. Wydany około roku 1873 romans Empfindungen am Meer op.12 jest zgrabną miniaturą programową mającą oddawać uczucia podczas przebywania nad morzem. Hipotetyczna data powstania dzieła zawiera się pomiędzy latami 1865-1870. Premierowe wydanie ukazało się w Monachium za sprawą wydawnictwa Falter. Około roku 1897 Strauss dokonał rewizji dzieła, które następnie ukazało się za sprawą wydawnictwa Aibl w Monachium. Kolejnym bardzo znanym i popularnym utworem Franciszka Straussa jest wydana około 1879 roku Introdukcja i temat z wariacjami. W miejscu opusu 14 widnieje Koncert nr 2 Es-dur, ukończony 28 lutego 1870 roku. Kompozycja ta przez długi czas pozostawała nieodkryta. Premiera zrekonstruowanej i wydanej przez Hansa Pizkę dla Radia Bawarskiego wersji z fortepianem, odbyła się w 1978 roku. 19 listopada 1999 roku w Temesval (Rumunia) Koncert nr 2 Es-dur op. 14 zaprezentowany został po raz pierwszy w wersji orkiestrowej. W roli solisty wystąpił wydawca, a towarzyszyła mu miejscowa orkiestra filharmoniczna. Spis dzieł Franciszka Straussa zawiera jeszcze kilka innych kompozycji o charakterze solowym, o których historycy mają znacznie mniejszą wiedzę: Sentiments romantiques na podstawie Vossa, Fantazję na motywie Łucji z Lamermoor Donizettiego, Lied ohne Worte (Pieśń bez słów) oraz Concertante E-dur na 2 waltornie i orkiestrę. Materiały źródłowe nie podają dokładnego momentu powstania żadnej z nich. Ostatnia z tych kompozycji powstała bez wątpienia przed 1867 rokiem, zanim Strauss zaczął regularnie używać instrumentu skonstruowanego w stroju in B, gdyż tonacja E-dur jest wyjątkowo niewygodna na waltorni tej konstrukcji. Ponadto Strauss jest autorem 19 kwartetów waltorniowych o różnych rozmiarach Najbardziej znane z nich to: Rondino a’la chasse, Gavotte, Menuetto oraz Oberbayerische Gebirgsweise. Dzieła Franciszka Straussa o funkcji czysto dydaktycznej wymienione zostały wcześniej.
Dr Waldemar Matera
artykuł jest częścią pracy doktorskiej
Twórczość kompozytorska Franciszka i Ryszarda Straussów
w kontekście rozwoju możliwości waltorni wentylowej
[1] Maksymilian Józef Wittelsbach (ur. 4.12.1808; zm. 15.11.1888) – książę Bawarii. Wielki promotor i popularyzator sztuki, w szczególności muzyki klasycznej, a także bawarskiej muzyki folklorystycznej.
[2] Hans von Bülow (ur. 8.01.1830 Drezno; zm. 12.02.1894 Kair) – niemiecki dyrygent, wirtuoz-pianista i kompozytor. Jeden z najwybitniejszych dyrygentów XIX wieku. Jawnie przyczynił się do sukcesu wielu kompozycji Ryszarda Wagnera, Johannesa Brahmsa oraz Ryszarda Straussa. Entuzjasta muzyki Piotra Czajkowskiego.
[3] Joseph Joachim (28.06.1831 Kittsee; zm. 15.08.1907 Berlin) – węgierski skrzypek, dyrygent i kompozytor. Uważany za jednego z najwybitniejszych skrzypków w historii wiolonistyki. Prywatnie przyjaciel Roberta Schumanna i Johannesa Brahmsa.
[4] Za: www.pizka.de
[5] Ludwig Friedrich Wilhelm von Wittelsbach (ur. 25.08.1845; zm. 13.06.1886) – król Bawarii w latach 1864-1886. Znany również jako Ludwig Szalony lub Bajkowy Król. Zasłynął między innymi jako budowniczy pałaców (np. Neuschwanstein) oraz mecenas i propagator muzyki. Entuzjasta Ryszarda Wagnera.
[6] Za: www.pizka.de.
[7] F. Trenner, Der Vater – Franz Strauss, [w:] „Neue Zeitschrift für Musik” 1955.
[8] Hermann Levi (ur.7.11.1839; zm.13.05.1900) – niemiecki dyrygent i kompozytor pochodzenia żydowskiego. W trakcie swej kariery szefował m.in. teatrom operowym w Rotterdamie, Karlsruhe i Monachium. Bliski współpracownik i przyjaciel Ryszarda Wagnera. Prowadził m.in. prawykonanie Parsifala. 11 Za: Ł. Łacny, Historia powstania, budowa oraz zastosowanie tuby wagnerowskiej w twórczości wybranych kompozytorów – praca magisterska, Katowice, 2008.
[9] Za: Ł. Łacny, Historia powstania, budowa oraz zastosowanie tuby wagnerowskiej w twórczości wybranych kompozytorów – praca magisterska, Katowice, 2008.
[10] Franz Trenner (1915-1992) – niemiecki muzykolog specjalizujący się w życiu i twórczości Ryszarda Straussa.
[11] F. Trenner, Der Vater – Franz Strauss…
[12] Za: www.pizka.de.
[13] Spis kompozycji Franciszka Straussa na podstawie: Roswitha Schlӧtterer, Franz Strauss. Der Mench. Der Hornist. Der Komponist. Artykuł wydany z okazji 175 rocznicy urodzin kompozytora; źródło – Instytut Ryszarda Straussa (Garmisch-Partenkirchen, Niemcy) oraz badań własnych.
[14] M. M. McCoy, McCoy’s Horn Libary, 1982.
[15] Thomas Bacon – amerykański waltornista, solista, kameralista, muzyk orkiestrowy i pedagog. Wykładał m.in. na: Arizona State University, Rice University, University of Houston, Syracuse University i Oakland University.
[16] Hans Pizka (ur. 1942) – waltornista, badacz i wydawca austriackiego pochodzenia. Uczył się m.in. u Gottfrieda von Freiberga i Józefa Veleby w Wiedniu. Pierwszy waltornista Bruckner Orchester Linz (1962-1965), solo-waltornista Düsseldorfer Symfoniker (1965-1967) oraz Bayericher Staadsorchester w Monachium (1967-2007). Jako pierwszy waltornista występował także z Wiener Philharmoniker. Wieloletni członek International Horn Society; były wiceprezes oraz członek zarządu tego stowarzyszenia.
