Waltornia, inaczej róg należy do grupy instrumentów dętych blaszanych. Z punktu widzenia powstawania dźwięku jest aerofonem ustnikowym. Waltornia to długa, wąska rura (około 3,78 m), dwukrotnie zwinięta, rozpoczynająca się nasadzanym, metalowym ustnikiem, zakończona rozszerzającą się czarą głosową. Jej historia sięga pradawnych czasów.
Instrumenty muzyczne są starsze niż sama muzyka. Puste rogi zwierzęce, łodygi roślin, drewno czy muszle stanowiły doskonały materiał jaki człowiekowi zaoferowała Natura.
Dla ludzi pierwotnych głos był właściwością istot żywych. Dźwięk -zwłaszcza donośny, niesamowity - wydobywający się z martwego przedmiotu musiał budzić lęk i przerażenie. Takim celom służyły pierwsze instrumenty u zarania cywilizacji. Wykorzystywano je także do komunikacji na większe odległości oraz w obrzędach magicznych i religijnych. Zanim waltornia stała się instrumentem świadomie używanym do celów artystycznych, przeszła długotrwały proces ewolucji.
Praprzodkiem dzisiejszej waltorni jest bez wątpienia róg zwierzęcy, któremu instrument zawdzięcza swą nazwę. Bliskie skojarzenia budzi także kształt dużych muszli z wydrążonym otworem.
Róg zwierzęcy
Muszla z otworem
Dźwięk tych instrumentów był mocny i donośny, ale jednocześnie szorstki i mało precyzyjny ze względu na nieregularny otwór i brak ustnika. W zupełności jednak wystarczał do ówczesnych zastosowań.
Szofar - żydowski róg obrzędowyZ czasem odkryto, że rogi zwierzęce można deformować poprzez silne podgrzewanie. Przykładem takiego instrumentu jest szofar - żydowski róg obrzędowy, wykonywany z rogu baraniego, któremu po podgrzaniu nadawano odpowiedni kształt. Używany do uświetniania uroczystości religijnych ale także w celach alarmowych i sygnalizacyjnych. W kulturze żydowskiej funkcjonował również instrument o nazwie chazozreth - kształtem przypominający trąbkę i posiadający prymitywny ustnik.
Pojedyncze rogi łączono, uzyskując instrumenty większych rozmiarów. Kojarzone z cywilizacją Etrusków Cornu łączyło dwa lub więcej rogów różnej wielkości. Doceniono również rolę specjalnie przygotowanego ustnika, który znacząco poprawiał jakość i precyzję dźwięku.
W starożytności spotykamy rogi wykonywane także z brązu, składane z kilku elementów. Jednolita grubość ścianek, możliwa do uzyskania w metalu, oraz możliwość tworzenia instrumentów o dowolnej długości zaowocowały lepszym dźwiękiem i większym zakresem tonalnym. Różne formy tego instrumentu występowały w Mezopotamii, Egipcie, Indiach, Palestynie, Grecji i Rzymie. Indyjski instrument znany jako ransa cringa (ransa, ransigha, ramsigha) , spotykany także w Nepalu i Tybecie, składał się z kilku rogów i posiadał element przypominający ustnik.
Etruskie cornu
Ransa cringa
Osobliwym przykładem instrumentu wieloczęściowego jest lur. Posiadał on już wyjmowane ustniki. Konstrukcja lura wskazuje, że istniała już pewna świadomość i wiedza akustyczna dotycząca znaczenia ustnika i czary głosowej. Jakkolwiek odnalezione eksponaty są już wykonane z brązu, to źródłowym materiałem mogły być m.in. kły mamuta.
Na szczególną uwagę zasługują rzymskie bucciny, powszechnie stosowane w armii. Instrument miał około 3 metrów długości, był zwinięty w ¾ koła o średnicy około 120 cm i posiadał wyjmowany ustnik. W armii rzymskiej tworzono zespoły muzyków grających na buccinach. W Finale Pinii Rzymskich Ottorino Respighi'ego przewidziano partię dla buccin. Do tego instrumentu nawiązuje busina - wyprostowany instrument będący przodkiem współczesnej trąbki.
Lur
Ustnik lura
Buccina
Businy
Wraz z upadkiem cesarstwa rzymskiego nastąpił regres technologiczny – ponownie zaczęto wykorzystywać głównie rogi zwierzęce i drewno. Instrumenty wykonywano także z kłów słonia – tzw. olifanty. Powstawały również instrumenty z otworami bocznymi, zwane cynkami (niem.zinken, także lituus, wł. cornetto, ang. cornett). Te instrumenty w użyciu artystycznym spotkamy później m.in. w kantatach Jana Sebastiana Bacha czy w operach Christopha Willibalda Glucka (np. Alcesta).
Róg bawoli
Róg wojskowy
Róg sygnałowy
Cynki
Olifant - róg z kości słoniowej
Następcą cynków, rozszerzającym ich skalę w dół, był serpent— instrument wykonany z drewna orzechowego, wyposażony w metalową rurkę i ustnik. Posiadał otwory boczne umożliwiające uzyskanie dźwięków spoza naturalnego szeregu alikwotów.
Rogi rosyjskie stanowiły zestaw instrumentów różnej wielkości, wykonanych z brązu. Każdy egzemplarz pozwalał wydobyć jeden lub dwa dźwięki, natomiast dopiero gra zespołowa umożliwiała uzyskanie pełnej skali.
Serpent
Rogi rosyjskie
Określenie róg myśliwski pojawia się w źródłach pod koniec XV wieku. Instrumenty te wykorzystywano podczas polowań do przekazywania sygnałów. Występowały w wielu odmianach, takich jak borówka, kniejówka, charciówka, lesnice, róg pszczyński (pless horn), róg spalski, róg podolski, róg par force, róg kieszonkowy.
Rogi myśliwskie
Z tej grupy instrumentów wykształcił się róg naturalny o głębokiej, ciemnej i donośnej barwie, który znalazł zastosowanie w muzyce artystycznej. W życiu codziennym funkcjonował także róg pocztowy (posthorn) sygnalizujący przyjazd dyliżansu z listami i przesyłkami.
Róg naturalny
Posthorn
Z czasem narastała tendencja do wydłużania długości rurek a przy tym i liczby zwojów. Instrumenty te mogły uzyskać uzyskać do 16 dźwięków szeregu naturalnego (bez tonu podstawowego). Aby umożliwić grę w różnych tonacjach, budowano je w różnych strojach.
Wykonanie utworu w różnych tonacjach wymagało zatem użycia kilku instrumentów w trakcie koncertu, co było dość uciążliwe. Nieporęczność ta wyeliminowana została przez wymienne krągliki, których zróżnicowana długość powodowała zmianę stroju. Krągliki umieszczone były na wlocie, tuż za ustnikiem.
Waltornista zaopatrzony w komplet krąglików nie musiał odtąd korzystać z wielu instrumentów. Tym niemniej zmiana stroju wymagała wyjęcia rurki i ustnika, co przy szybkiej zmianie tonacji nie zawsze było komfortowe.
Problem ten wyeliminowano przez użycie kolanka strojeniowego. Była to rurka w kształcie litery U (dzisiejszy pierwszy, główny krąglik) wsuwana głębiej lub płyciej w obieg całego instrumentu w środkowej jego części bez konieczności wyjmowania ustnika. Ilość kolanek strojeniowych była znacznie mniejsza dla uzyskania wszystkich strojów waltorni. Tak budowane instrumenty nosiły nazwę rogu inwencyjnego. To główne kolanko strojeniowe pozostało już na stałe, także we współczesnych instrumentach.
Róg z krąglikami
Róg inwencyjny
Ograniczeniem rogu naturalnego był brak pełnej skali chromatycznej. Przełomowego odkrycia dokonał Anton Joseph Hampel (1711-1761), który odkrył, że włożenie prawej ręki do czary i odpowiednie nią manipulowanie powoduje uzyskanie dźwięków o zróżnicowanej wysokości. Mimo, że dźwięki zatykane były ciemniejsze i słabsze od otwartych, to technika taka umożliwiała osiągnięcie niemal całej skali chromatycznej.
Róg inwencyjny stał się ważną częscią zespołu orkiestrowego a sposób zatykania czary wyniósł go do rangi instrumentu solowego. Jednym z głównych zadań solistów tych czasów było płynne przechodzenie z dźwięków otwartych do zatykanych. Takim instrumentem dysponowali m.in. Ignaz Leutgeb, któremu Mozart dedykował swoje koncerty i dzieła kameralne czy Giovanni Punto, wirtuoz waltorni, pierwszy wykonawca Sonaty F-dur op. 17 Beethovena, mający w swym dorobku także kompozycje.
Dalsze próby uzyskania pełnej skali chromatycznej obejmowały system klapkowy - w instrumencie nawiercano kilka otworów zamykanych klapkami. W tym kontekście należy wymienić róg klapkowy zwany też Amor Schall wynaleziony przez Ferdinanda Kölbela oraz ofiklejdę. Ze względu na duże różnice w barwie i dynamice efekty nie były zadowalające i pomysł nie był rozwijany. Właściwszą drogę rozwoju wytyczył róg omnitoniczny. Za pomocą przesuwanej tarczy lub prowadnicy umieszczonej w konstrukcji różnicowano długość instrumentu poprzez włączanie kolanek strojeniowych różnej długości.
Ofiklejda
Róg omnitoniczny
Zasadniczym przełomem był pomysł pszczyńskiego instrumentalisty Fryderyka Blühmela polegający na skonstruowaniu mechanizmu pudełkowego otwierającego i zamykającego wlot powietrza do rurki dodatkowej. Zapewnił on waltorni w niedługim czasie pełną skalę chromatyczną. Niezależnie, mniej więcej w tym samym czasie podobnego wynalazku dokonał Heinrich Stölzel.
Mechanizm pudełkowy
Mechanizm tłokowy
Mechanizm wiedeński
Mechanizm wentylowy
Obaj panowie w 1818 roku wspólnie opatentowali pomysł na okres dziesięciu lat. Na bazie tego mechanizmu powstały współczesne waltornie, wpierw jedno, potem dwu i wreszcie trzy wentylowe, umożliwiające uzyskanie pełnej skali chromatycznej a przy tym likwidujący problem zmiany barwy i dynamiki.
Nowe instrumenty miały tyleż entuzjastów co sceptyków zarówno wśród muzyków jak i kompozytorów. Nie wszyscy waltorniści byli skłonni uczyć się nowej techniki gry. Nawet słynne Konserwatorium Paryskie bardzo długo opierało się stworzeniu klasy rogu wentylowego. Z kolei niedoskonałości technologiczne pierwszych instrumentów, głośna zapewne i zawodna praca wentyli zniechęcała między innymi Johannesa Brahmsa. Zwolennikiem czy wręcz entuzjastą wynalazku był z kolei Robert Schumann.
Róg pojedynczy
Róg podwójny
Róg potrójny
Róg dyszkantowy
Tuba wagnerowska tenorowa
Tuba wagnerowska basowa
Analizując historię waltorni nie sposób pominąć jej umiejscowienie w muzyce ludowej. Typowym przykładem odmian rogu jest tu niewątpliwie róg alpejski (alphorn) oraz polskie instrumenty: trombita, róg pasterski, ligawka czy bazuna.
Prof. Damian Walentek
na podstawie:
Heinz Bahnert, Theodor Herzberg, Herbert Schramm - Metallblasinstrumente
Fachbuchverlag, Leipzig 1958
* Grafiki w wyższej rozdzielczości z niniejszego artykułu znajdziesz w Galerii zdjęć.
