Waltornia lub inaczej róg należy do grupy instrumentów dętych blaszanych. Z punktu widzenia powstawania dźwięku jest aerofonem ustnikowym. Waltornia to długa, wąska rura (około 3,78 m), dwukrotnie zwinięta, rozpoczynająca się nasadzanym, metalowym ustnikiem, zakończona rozszerzającą się czarą głosową. Jej historia sięga pradawnych czasów.
Instrumenty muzyczne są starsze niż sama muzyka. Puste rogi zwierzęce, łodygi roślin, drewno czy muszle to doskonały materiał jaki człowiekowi zaoferowała Natura.
Głos dla ludzi pierwotnych był właściwością istot żywych. Dźwięk, zwłaszcza donośny, niesamowity, wydobywający się z martwego przedmiotu musiał wywołać lęk i przerażenie. Takim celom służyły pierwsze instrumenty człowiekowi u zarania cywilizacji. Także komunikacja na większe odległości oraz magia i religia były obszarami ich pierwszych zastosowań. Zanim waltornia stała się instrumentem świadomie wykorzystywanym do celów artystycznych przeszła długotrwały proces ewolucji.
Praprzodkiem dzisiejszej waltorni jest bez wątpienia każda forma rogu zwierzęcego, któremu instrument zawdzięcza swą nazwę. Bliskie skojarzenia budzi także kształt większej muszli z wydrążonym otworem.
Róg zwierzęcy
Muszla z otworem
Dźwięk tych instrumentów był mocny i donośny, jednocześnie jednak szorstki i nieprecyzyjny ze względu na nierówny otwór i brak ustnika. W zupełności jednak wystarczał do celów jakich wówczas go używano.
Szofar - żydowski róg obrzędowyZ czasem odkryto, że rogi zwierzęce można poprzez silne podgrzewanie deformować. Przykładem takiego traktowania materiału może być szofar, żydowski róg obrzędowy. Wykonywany był z rogu baraniego a po podgrzaniu nadawano mu odpowiedni kształt. Używany do uświetniania uroczystości religijnych ale także w celach alarmowych i sygnalizacyjnych. W kulturze żydowskiej funkcjonował także instrument o nazwie chazozreth - kształtem przypominający trąbkę z namiastką ustnika.
Pojedyńcze rogi łączono uzyskując instrumenty większych rozmiarów. Kojarzone z cywilizacją Etrusków koru łączyło dwa lub więcej rogów różnej wielkości. Doceniano też rolę specjalnie preparowanego ustnika, który znacząco poprawiał jakość dźwięku oraz precyzję jego wydobycia.
W starożytności spotkamy rogi wykonane już także z brązu, składane z kilku elementów. Jednolita grubość ścianek, jaką można uzyskać w przypadku metalu oraz możliwość stworzenia dowolnej długości, zaowocowała lepszym dźwiękiem i większym zakresem tonalnym. Różne formy tego instrumentu znajdziemy w tym czasie również w Mezopotamii, Egipcie, Indiach, Palestynie, Grecji i Rzymie. Indyjski instrument, występujący także w Nepalu i Tybecie o nazwie ransa cringa (ransa, ransigha, ramsigha) zestawiał już kilka rogów, posiadał również element podobny do dzisiejszego ustnika.
Etruskie koru
Ransa cringa
Osobliwym przykładem instrumentu wieloczęściowego jest lur. Instrumenty te miały już wyjmowane ustniki. Konstrukcja lura wskazuje, że istniała już pewna świadomość i wiedza akustyczna dotycząca znaczenia ustnika i czary głosowej. Jakkolwiek odnalezione eksponaty są już wykonane z brązu, to źródłowym materiałem mogły być m.in. kły mamuta.
Na szczególną uwagę zasługują rzymskie bucciny – powszechnie stosowane w armii. Instrument miał około 3 metrów długości, był zwinięty w ¾ koła o średnicy około 120 cm i posiadał wyjmowany ustnik. W armii rzymskiej tworzono orkiestry muzyków grających na buccinach. W Finale Pinii Rzymskich Ottorino Respighi'ego przewidziano partię dla buccin. Do nazwy tego instrumentu nawiązuje busina - instrument wyprostowany, będący historycznym przodkiem współczesnej trąbki.
Lur
Ustnik lura
Buccina
Businy
Wraz z upadkiem cesarstwa rzymskiego nastąpił regres technologiczny – podstawowym materiałem używanym do budowy ponownie stały się rogi zwierzęce i drewno. Wytwarzano je również z kła słonia – tzw. olifanty. Budowano też instrumenty z otworami bocznymi noszącymi nazwę cynki (niem.zinken, także lituus, wł. cornetto, ang. cornett). Te instrumenty w użyciu artystycznym spotkamy już w kantatach Jana Sebastiana Bacha czy w operach Christopha Willibalda Glucka (np. Alcesta).
Róg bawoli
Róg wojskowy
Róg sygnałowy
Cynki
Olifant - róg z kości słoniowej
Następcą lub raczej rozszerzeniem skali w dół wszelkiego rodzaju cynków jest serpent, wykonany z drzewa orzechowego z metalową rurką u nasady i ustnikiem. Serpent również posiadał otwory boczne, które umożliwiały uzyskanie dźwięków spoza naturalnego szeregu alikwotów.
Rogi rosyjskie to szereg instrumentów różnej wielkości wykonanych z brązu. Pojedynczy egzemplarz pozwalał na wydobycie 1-2 dźwięków - w grupie dawały możliwość uzyskania wielu wysokości. Instrumentalista musiał wykazać się jednak niemałą sprawnością w ich zmienianiu. W praktyce zaś utwory na rogi rosyjskie były wykonywane przez zespół instrumentalistów.
Serpent
Rogi rosyjskie
Określenie róg myśliwski znajdziemy w zapisach teoretyków i kompozytorów pod koniec XV wieku. Instrumenty używane były podczas polowań i odpowiednie sygnały informowały współuczestników o sytuacji w trakcie imprezy. Były to instrumenty zróżnicowanej wielkości, lecz podobnych kształtach. Pod tą nazwą kryje się wiele odmian, jak borówka, kniejówka, charciówka, lesnice, róg pszczyński (pless horn), róg spalski, róg podolski, róg par force, róg kieszonkowy.
Rogi myśliwskie
Z tej grupy instrumentów bierze początek róg naturalny o głębokiej, ciemnej i donośnej barwie. Instrument znalazł odtąd regularne zastosowanie w sferze artystycznej. W działalności gospodarczej znalazł zastosowanie róg pocztowy (posthorn) oznajmiający mieszkańcom przyjazd dyliżansu z listami i przesyłkami.
Róg naturalny
Posthorn
Z czasem narastała tendencja do wydłużania długości rurek a przy tym i liczby zwojów. Instrumenty te mogły uzyskać 16 stopni skali naturalnej (bez dźwięku pierwszego). Aby mogły sprostać wymogom różnych tonacji – budowano je w różnych strojach.
Wykonanie utworu w różnych tonacjach wymagało zatem użycia kilku instrumentów w trakcie koncertu, co było dość uciążliwe. Nieporęczność ta wyeliminowana została przez wymienne krągliki, których zróżnicowana długość powodowała zmianę stroju. Krągliki umieszczone były na wlocie, tuż za ustnikiem.
Waltornista zaopatrzony w komplet krąglików nie musiał odtąd korzystać z wielu instrumentów. Tym niemniej zmiana stroju wymagała wyjęcia rurki i ustnika, co przy szybkiej zmianie tonacji nie zawsze było komfortowe.
Problem ten wyeliminowano przez użycie kolanka strojeniowego. Była to rurka w kształcie litery U (dzisiejszy pierwszy, główny krąglik) wsuwana głębiej lub płyciej w obieg całego instrumentu w środkowej jego części bez konieczności wyjmowania ustnika. Ilość kolanek strojeniowych była znacznie mniejsza dla uzyskania wszystkich strojów waltorni. Tak budowane instrumenty nosiły nazwę rogu inwencyjnego. To główne kolanko strojeniowe pozostało już także we współczesnych instrumentach.
Róg z krąglikami
Róg inwencyjny
Wszelkie formy rogu naturalnego miały jedną zasadniczą wadę – osiągały jedynie dźwięki mieszczące się w naturalnym szeregu alikwotów. Pierwszy znaczący krok w kierunku uzyskania większej liczby dźwięków uczynił Anton Joseph Hampel (1711-1761). Zauważył mianowicie, że włożenie prawej ręki do czary i odpowiednie nią manipulowanie powoduje uzyskanie dźwięków o zróżnicowanej wysokości. Mimo, że dźwięki zatykane były ciemniejsze i słabsze od otwartych, to technika taka umożliwiała osiągnięcie niemal całej skali chromatycznej.
Róg inwencyjny z powodzeniem był stosowany w orkiestrze a sposób zatykania czary wyniósł go do rangi instrumentu solowego. Jednym z głównych zadań solistów tych czasów było płynne przechodzenie z dźwięków otwartych do zatykanych. Takim instrumentem dysponowali m.in. Ignaz Leutgeb, któremu Mozart dedykował swoje koncerty i dzieła kameralne czy Giovanni Punto, wirtuoz waltorni, pierwszy wykonawca Sonaty F-dur op. 17 Beethovena, mający w swym dorobku także kompozycje.
Dalsze próby uzyskania pełnej skali chromatycznej to system klapkowy - w instrumencie nawiercano kilka otworów zamykanych klapkami. W tym kontekście należy wymienić róg klapkowy zwany też Amor Schall wynaleziony przez Ferdinanda Kölbela oraz ofiklejdę. Ze względu na duże różnice w barwie i dynamice efekty nie były zadowalające i pomysł nie był rozwijany. Właściwszą drogę rozwoju wytyczył róg omnitoniczny. Za pomocą przesuwanej tarczy lub prowadnicy umieszczonej w konstrukcji różnicowano długość instrumentu poprzez włączanie kolanek strojeniowych różnej długości.
Ofiklejda
Róg omnitoniczny
Wreszcie w 1813 roku, pomysł pszczyńskiego instrumentalisty Fryderyka Blühmela polegający na skonstruowaniu mechanizmu pudełkowego otwierającego i zamykającego wlot powietrza do rurki dodatkowej, zapewnił waltorni w niedługim czasie pełną skalę chromatyczną. Niezależnie, mniej więcej w tym samym czasie podobnego wynalazku dokonał Heinrich Stölzel.
Mechanizm pudełkowy
Mechanizm tłokowy
Mechanizm wiedeński
Mechanizm wentylowy
Obaj panowie w 1818 roku wspólnie opatentowali pomysł na okres dziesięciu lat. Na bazie tego mechanizmu powstały współczesne waltornie, wpierw jedno, potem dwu i wreszcie trzy wentylowe, umożliwiające uzyskanie pełnej skali chromatycznej bez zmiany barwy i dynamiki.
Nowe instrumenty miały tyleż entuzjastów co sceptyków zarówno wśród muzyków jak i kompozytorów. Nie wszyscy waltorniści byli skłonni uczyć się nowej techniki gry. Nawet słynne Konserwatorium Paryskie długo opierało się stworzeniu klasy rogu wentylowego. Z kolei niedoskonałości technologiczne pierwszych instrumentów, głośna zapewne i zawodna praca wentyli zniechęcała między innymi Johannesa Brahmsa. Entuzjastą wynalazku był z kolei Robert Schumann.
Róg pojedynczy
Róg podwójny
Róg potrójny
Róg dyszkantowy
Tuba wagnerowska tenorowa
Tuba wagnerowska basowa
Analizując historię waltorni nie sposób pominąć jej umiejscowienie w muzyce ludowej. Typowym przykładem odmian rogu jest tu niewątpliwie róg alpejski (alphorn), zaś w Polsce trombita, róg pasterski, ligawka czy bazuna.
Prof. Damian Walentek
na podstawie:
Heinz Bahnert, Theodor Herzberg, Herbert Schramm - Metallblasinstrumente
Fachbuchverlag, Leipzig 1958
* Grafiki w wyższej rozdzielczości z niniejszego artykułu znajdziesz w Galerii zdjęć.
